Quà đáp lễ: khi người ta tặng mình trước thì cân thế nào

Nhận một món quà phong thuỷ từ ai đó, và thế là trong đầu nổi lên một câu hỏi không mấy dễ chịu: giờ mình phải tặng lại cái gì, bao giờ, và bao nhiêu thì vừa.

Cảm giác mắc nợ ấy rất thật, và nó làm nhiều người tặng vội một món đắt hơn cho xong chuyện — cách xử tệ nhất trong tất cả các cách. Bài này đi từ câu hỏi trước đó: có cần đáp lại không đã.

Ba loại quà, ba cách xử khác nhau

Quà theo dịp. Sinh nhật, Tết, tân gia, khai trương. Loại này không cần đáp riêng — nếp chung là bạn sẽ tặng lại vào dịp của họ, và mọi người đều hiểu như vậy. Đáp ngay bằng một món khác chỉ làm cả hai lúng túng.

Quà không có dịp. Tự dưng được tặng, vì người ta đi đâu về, vì thấy hợp với mình. Loại này gần với chia sẻ hơn là trao đổi, và thứ được mong đợi thường chỉ là sự vui vẻ khi nhận.

Quà lớn bất thường. Món có giá trị vượt hẳn mức quan hệ giữa hai bên. Đây là loại duy nhất cần nói chuyện chứ không phải cần đáp lễ — hỏi cho rõ ý người tặng, và nếu thấy không tiện nhận thì nói lúc đó, chứ không phải giải quyết bằng cách tặng ngược một món tương đương.

Nhận sai loại là xử sai từ đầu. Phần lớn tình huống nằm ở hai loại trên, và cả hai đều không đòi một món quà đáp.

Thời điểm nói nhiều hơn món quà

Đáp ngay trong vài ngày dễ bị đọc thành trả nợ. Nó gửi đi thông điệp "tôi không muốn nợ anh chị gì cả" — sòng phẳng quá mức trong một việc vốn không phải giao dịch.

Để cả năm rồi mới nhớ ra thì món quà mất mất phần liên hệ.

Mốc tự nhiên nhất là dịp kế tiếp của chính người ta — sinh nhật, tân gia, khai trương, con họ vào lớp một. Lúc ấy món quà của bạn có lý do riêng của nó, không phải là câu trả lời cho món trước.

Còn thứ nên làm ngay thì rẻ hơn nhiều: một lời cảm ơn cụ thể. Nói rõ mình đặt món đó ở đâu, dùng ra sao. Người tặng quan tâm điều đó hơn hẳn việc nhận lại một món hàng.

Mức: đừng đắt hơn

Đây là chỗ hay hỏng nhất, và nó đi ngược trực giác.

Tặng lại một món đắt hơn hẳn là đẩy sự áy náy sang phía họ. Bạn vừa giải toả được cảm giác mắc nợ của mình bằng cách chuyển nó cho người khác. Đến lượt họ lại thấy phải đáp tiếp, và hai bên bước vào một vòng không ai muốn.

Ngang ngang, hoặc nhẹ hơn một chút, là vừa. Nhẹ hơn không hề bất lịch sự — nó giữ cho mối quan hệ không bị đổi thành cuộc đua.

Khi chênh lệch điều kiện giữa hai bên là rõ ràng thì đừng cố san bằng bằng tiền. Một món nhỏ chọn kỹ luôn đúng hơn một món cố cho bằng.

Đừng đáp bằng đúng thứ vừa nhận

Được tặng một con tỳ hưu rồi tặng lại một con tỳ hưu, được tặng vòng đá rồi tặng lại vòng đá — nghe rất hợp lý lúc đi mua, mà nhận thì thành ra như trả hàng.

Mấy hướng dễ hơn:

Đổi nhóm. Họ tặng đồ đeo thì mình tặng đồ để bàn, hoặc ngược lại.

Đi sang thứ dùng hết — trà, bánh, đồ đặc sản vùng mình. Nhóm này không tạo nghĩa vụ tiếp, vì dùng xong là xong.

Chọn theo chính người đó chứ không theo món họ đã tặng: họ đang sửa nhà, đang nuôi cây, hay uống trà mỗi sáng.

Và tránh món mang tính hoá giải nếu không có ai hỏi. Tặng một món "để trấn", "để hoá giải" mà người ta không đề cập gì có thể bị hiểu là mình đang ngụ ý nhà họ có vấn đề.

Khi món được tặng không hợp với mình

Rất hay gặp, và nên tách làm hai việc hoàn toàn riêng:

Việc thứ nhất là cảm ơn — thật lòng, vì thiện ý là có thật.

Việc thứ hai là món đồ, và nó thuộc về bạn. Bày một thời gian rồi cất, chuyển cho người hợp hơn, hay thôi giữ — đó là quyền của người nhận.

Cái không nên làm là vội đáp lễ cho hết áy náy rồi lại thêm một món mình cũng không thích vào nhà. Áy náy ấy không giải được bằng cách mua thêm đồ.

Trường hợp tế nhị nhất là khi người tặng hay tới nhà và sẽ hỏi món ấy đâu. Thì trả lời thẳng và nhẹ cũng được: nhà chật, đã cất cho an toàn, hoặc đã chuyển cho người dùng hợp hơn — phần lớn người tặng đều hiểu.

Khi người tặng là đối tác, khách hàng, hay cấp trên

Ở đây có thêm một lớp mà quan hệ riêng không có:

Quy định nhận quà ở nơi làm việc đi trước. Nhiều nơi có mức trần, có yêu cầu khai báo, có việc cấm hẳn. Cái này hỏi bộ phận phụ trách, không đoán.

Đáp bằng thứ trung tính và không riêng tư — đồ dùng hết, đồ đặc sản, thứ cả phòng dùng chung. Món mang biểu tượng cá nhân dễ bị đọc sai trong quan hệ công việc.

Đáp thay mặt tập thể thì nhẹ hơn đáp cá nhân, và đúng vai hơn.

Và giữ mức bình thường. Trong quan hệ công việc, món quà đắt bất thường tạo ra khó xử cho cả hai phía, dù ý ban đầu hoàn toàn tốt.

Khi muốn dừng vòng tặng qua tặng lại

Có những vòng kéo dài nhiều năm mà cả hai bên đều đã thấy mệt, chỉ là không ai nói. Cách dừng cho nhẹ:

Nói trước dịp, đừng nói sau khi nhận. Một tin nhắn trước Tết: "năm nay nhà mình gọn lại, không tặng quà, gặp nhau uống trà là vui rồi."

Đổi sang thứ không tính được bằng tiền — mời một bữa, gửi ảnh chụp món họ tặng đang được dùng, ghé thăm.

Dừng một phía cũng được. Không tặng lại không có nghĩa là không quý; phần lớn người ta hiểu nhanh hơn ta nghĩ.

Ba điều gọn lại

Hỏi "có cần đáp không" trước khi hỏi "đáp bằng gì". Quà theo dịp không cần đáp riêng, quà tuỳ hứng chỉ mong mình vui, còn quà lớn bất thường thì cần nói chuyện chứ không cần một món tương đương.

Đừng đắt hơn. Món đáp đắt hơn hẳn là chuyển sự áy náy sang phía họ và mở ra một vòng không ai muốn — ngang ngang hoặc nhẹ hơn một chút là vừa.

Đừng đáp bằng đúng thứ vừa nhận, và thứ nên làm ngay không phải là mua đồ mà là một lời cảm ơn cụ thể: mình đã đặt món đó ở đâu, dùng thế nào.